Pałac Dolmabahçe — ostatni wielki pałac osmański

Sześćset metrów białego marmuru wzdłuż europejskiego brzegu Bosforu i kuta brama otwierająca się wprost na wodę. Dolmabahçe to pałac, który zastąpił Topkapı, i zbudowano go po to, by coś ogłosić: że Imperium Osmańskie należy do dziewiętnastowiecznej Europy.

Czy mu się to udało, historycy spierają się do dziś. Bezsporne jest to, że jest najwystawniejszym budynkiem Stambułu i że historia tego, czym za niego zapłacono, jest nieodłączna od tego, co stało się z imperium później.

Dlaczego Sułtani Opuścili Topkapı

Topkapı przez blisko cztery stulecia był siedzibą sułtanów osmańskich. W latach czterdziestych XIX wieku uchodził, jednym słowem, za przestarzały — zespół pawilonów i dziedzińców zbudowany wokół starszego wyobrażenia o tym, jak powinien żyć władca.

Sułtan Abdülmecid I podróżował i widział, co budują monarchowie europejscy. Chciał jednego, ciągłego pałacu ze schodami reprezentacyjnymi, salami balowymi i salonami audiencyjnymi na modłę europejską — budynku, który zagraniczni ambasadorowie uznają za równy czemukolwiek w Paryżu czy Wiedniu. Dwór przeniósł się do Dolmabahçe w 1856 roku, a pałac pozostał głównym ośrodkiem administracyjnym imperium przez większość czasu aż do 1922 roku.

Nazwa jest dosłownie opisowa. Dolma bahçe znaczy „zasypany ogród" — teren był zatoką Bosforu, którą w XVII wieku zasypano, by założyć ogrody cesarskie. Pałac stoi na ziemi odebranej morzu.

Budowa Niemal Zrujnowała Skarbiec

Prace trwały od 1843 do 1856 roku, według projektu nadwornych architektów Garabeta Balyana i jego syna Nigoğosa Balyana, z ormiańskiej rodziny, która ukształtowała znaczną część dziewiętnastowiecznej architektury osmańskiej.

Koszt podaje się zwykle jako pięć milionów osmańskich lir w złocie — równowartość mniej więcej trzydziestu pięciu ton kruszcu. Sumy tej skarbiec nie posiadał. Znaczną część pokryto pożyczkami zagranicznymi, a te pożyczki są ogniwem łańcucha zadłużenia, który skończył się niewypłacalnością imperium w 1875 roku i przejęciem osmańskich finansów publicznych przez zagranicznych wierzycieli.

Warto trzymać w głowie oba fakty naraz, przechodząc przez wnętrza. Budynek jest wspaniały — i był rujnujący.

Co Zobaczyć w Środku

Pałac liczy 285 pomieszczeń i 46 sal. Większości nie zobaczycie; trasa zwiedzania obejmuje te najważniejsze.

Sala Ceremonialna

Centralny punkt, na który trudno się przygotować. Kopuła na wysokości pięćdziesięciu sześciu metrów, wsparta na pięćdziesięciu sześciu kolumnach, a pod nią żyrandol z czeskiego kryształu ważący około 4,5 tony, z 750 lampami — powszechnie opisywany jako największy tego rodzaju na świecie i dar królowej Wiktorii. Salę zbudowano z ogrzewaniem podłogowym, by dwór mógł urządzać w niej zimowe ceremonie.

Kryształowe Schody

Dwubiegowe schody z balustradami z kryształu Baccarat, mosiądzu i mahoniu. To najczęściej fotografowane wnętrze pałacu i najjaśniejsza deklaracja tego, po co ten budynek powstał: istnieje po to, by po nim schodzić, gdy inni patrzą.

Selamlık i harem

Pałac dzieli się na dwie części. Selamlık to połowa publiczna i oficjalna — salony audiencyjne, sala ceremonialna, przestrzenie, w których odgrywano państwo. Harem to prywatna część mieszkalna, gdzie żyła rodzina sułtana. Mają osobne bilety i osobne trasy, a sprawiają wrażenie dwóch różnych budynków: selamlık to teatr, harem to codzienność.

Na zewnątrz

Nie wychodźcie od razu. Ogrody w stylu regularnym ciągną się wzdłuż wody, przy wejściu stoi ozdobna wieża zegarowa — dobudowana później, w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku, przez Sarkisa Balyana — a brama, która naprawdę się liczyła, to ta od strony morza: goście państwowi przybywali tu łodzią, nie drogą.

Zegary Zatrzymane na 09:05

Dolmabahçe ma w tureckiej pamięci drugie życie, niemające nic wspólnego z sułtanami.

Mustafa Kemal Atatürk, twórca Republiki Turcji, mieszkał w pałacu podczas pobytów w Stambule i zmarł tu 10 listopada 1938 roku o godzinie 09:05. Łóżko, w którym umarł, jest zachowane, przykryte turecką flagą, i stanowi część trasy zwiedzania.

Wiele pałacowych zegarów pozostaje zatrzymanych na 09:05. Co roku 10 listopada dokładnie o tej minucie kraj zachowuje minutę ciszy — wyją syreny, ruch zamiera, ludzie zatrzymują się w pół kroku na ulicy. Jeśli jesteście tego dnia w Stambule, warto to przeżyć.

Jak Się Tam Dostać

Pałac stoi w Beşiktaş, na europejskim brzegu między Kabataş a Beşiktaş — na tyle blisko centrum, że większość odwiedzających pokonuje ostatni odcinek pieszo.

• Tramwaj T1 do Kabataş, potem około dziesięciu minut spacerem na północ wzdłuż wody. Najprostsza trasa z Sultanahmetu.
• Kolejka F1 z Taksim do Kabataş i ten sam spacer. Najwygodniej, jeśli mieszkacie w okolicy Taksim albo İstiklal.
• Prom lub autobus do Beşiktaş, potem krótki spacer na południe.

Pałac jest zamknięty w poniedziałki. Godziny otwarcia zależą od sezonu, a ostatnie wejście jest wyraźnie przed zamknięciem — sprawdźcie oficjalne godziny na dzień wizyty zamiast polegać na ogólnej informacji.

Praktyczne Wskazówki

• Przyjdźcie wcześnie. Kolejka przy bramie rośnie w ciągu poranka, a trasę wewnątrz pokonuje się w grupach — wcześnie znaczy mniej ludzi w salach i lepsze zdjęcia.
• Selamlık i harem to osobne bilety. Jeśli starczy czasu tylko na jedno, sala ceremonialna i kryształowe schody są w selamlıku.
• Zaplanujcie dwie do trzech godzin na obie części plus ogrody. Ten czas bywa regularnie niedoszacowany.
• Zasady fotografowania są egzekwowane i zmieniały się nieraz — przeczytajcie tablice przy wejściu.
• Torby są prześwietlane, a duży bagaż nie jest wpuszczany.
• Połączcie to z Kabataş. Pałac, nabrzeże i przystań leżą w zasięgu spaceru od siebie, co czyni z tego naturalne popołudnie przed wieczorem na wodzie.

Fasada od Strony Wody

Dolmabahçe zaprojektowano tak, by podchodzić do niego od morza. Sześćsetmetrowa marmurowa fasada, ozdobne bramy otwarte na cieśninę, proporcje całej kompozycji — wszystko rozplanowano dla kogoś przybywającego łodzią, bo tak właśnie przybywali goście państwowi.

Od strony lądu widzicie go fragmentami, przez bramę i przez dziedziniec. Od strony wody widzicie to, co architekci naprawdę narysowali: cały front naraz, podświetlony nocą, z wieżą zegarową na jednym końcu i meczetem pałacowym na drugim.

Nasz wieczorny rejs wyrusza z Kabataş, więc Dolmabahçe jest jednym z pierwszych mijanych obiektów: podświetlony pałac wzdłuż brzegu już kilka minut po odbiciu, zanim trasa ruszy dalej w górę cieśniny obok Çırağan, Ortaköy i mostów. Zobaczyć wnętrze za dnia, a fasadę nocą — to pełna wersja tego budynku.