Dolmabahçe Sarayı — Son Büyük Osmanlı Sarayı

Boğaz'ın Avrupa yakasında altı yüz metrelik beyaz mermer cephe ve doğrudan suya açılan dövme demir bir kapı. Dolmabahçe, Topkapı'nın yerini alan saraydır ve bir şey söylemek için yapılmıştır: Osmanlı İmparatorluğu'nun on dokuzuncu yüzyıl Avrupası'na ait olduğunu.

Bunu başarıp başarmadığı tarihçilerin hâlâ tartıştığı bir soru. Tartışmasız olan, İstanbul'un en gösterişli binası olduğu ve bedelinin nasıl ödendiğinin, sonrasında imparatorluğun başına gelenlerden ayrılamayacağı.

Padişahlar Topkapı'yı Neden Bıraktı

Topkapı yaklaşık dört yüzyıl boyunca Osmanlı padişahlarının merkeziydi. 1840'lara gelindiğinde tek kelimeyle demode sayılıyordu — bir hükümdarın nasıl yaşaması gerektiğine dair daha eski bir fikrin etrafında kurulmuş köşkler ve avlular topluluğu.

Sultan Abdülmecid seyahat etmiş ve Avrupalı hükümdarların ne yaptırdığını görmüştü. Merdivenleri, balo salonları ve kabul salonlarıyla Avrupa usulü tek parça bir saray istiyordu — yabancı elçilerin Paris ya da Viyana'daki herhangi bir yapının dengi sayacağı bir bina. Saray 1856'da Dolmabahçe'ye taşındı ve bina 1922'ye kadar geçen sürenin büyük kısmında imparatorluğun asıl yönetim merkezi oldu.

Ad birebir tarif edicidir. Dolma bahçe, on yedinci yüzyılda saray bahçeleri yapmak için doldurulan bir Boğaz koyunu anlatır. Saray denizden kazanılmış toprağın üstündedir.

İnşaatı Hazineyi Neredeyse Bitirdi

Yapım 1843'ten 1856'ya kadar sürdü; tasarım, on dokuzuncu yüzyıl Osmanlı mimarlığını büyük ölçüde biçimlendiren Ermeni aileden saray mimarları Garabet Balyan ve oğlu Nigoğos Balyan'a aittir.

Maliyet genelde beş milyon Osmanlı altını olarak verilir — yaklaşık otuz beş ton altın karşılığı. Hazinenin sahip olmadığı bir meblağdı. Büyük kısmı dış borçlarla karşılandı ve o borçlar, imparatorluğun 1875'te borcunu ödeyememesiyle ve yabancı alacaklıların Osmanlı maliyesinin denetimini ele geçirmesiyle biten borçlanma zincirinin parçasıdır.

İçinde yürürken iki gerçeği aynı anda tutmakta fayda var. Bina muhteşemdir ve yıkıcı olmuştur.

İçeride Ne Görülür

Sarayda 285 oda ve 46 salon var. Çoğunu görmeyeceksiniz; ziyaret güzergâhı önemli olanları kapsıyor.

Muayede Salonu

Merkez parça ve gerçekten hazırlanması zor bir etki. Elli altı metre yüksekliğinde, elli altı sütunun taşıdığı bir kubbe ve altında yaklaşık 4,5 ton ağırlığında, 750 lambalı Bohem kristali avize — türünün dünyadaki en büyüğü olarak anılır ve Kraliçe Victoria'nın hediyesidir. Salon, sarayın kış törenlerini burada yapabilmesi için alttan ısıtmalı yapılmıştır.

Kristal Merdiven

Korkulukları Baccarat kristali, pirinç ve maundan çift kollu bir merdiven. Sarayın en çok fotoğraflanan iç mekânı ve binanın ne için var olduğunun en açık ifadesi — insanlar bakarken üstünden inilsin diye yapılmıştır.

Selamlık ve Harem

Saray iki bölüme ayrılır. Selamlık kamusal ve resmî yarıdır — kabul odaları, muayede salonu, devletin sahnelendiği mekânlar. Harem ise padişahın ailesinin yaşadığı özel konut yarısıdır. Biletleri ayrıdır, güzergâhları ayrıdır ve iki farklı bina gibi hissettirirler: Selamlık tiyatro, Harem ev hâlidir.

Dışarısı

Doğrudan çıkıp gitmeyin. Nizami bahçeler su boyunca uzanır, girişte süslü Saat Kulesi durur — sonradan, 1890'larda Sarkis Balyan tarafından eklenmiştir — ve asıl önemli olan denize bakan kapıdır: devlet konukları buraya karayoluyla değil, tekneyle gelirdi.

Saatler 09.05'te Durdu

Dolmabahçe'nin Türk hafızasında padişahlarla hiçbir ilgisi olmayan ikinci bir hayatı vardır.

Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk sarayı İstanbul'daki ikametgâhı olarak kullandı ve burada 10 Kasım 1938'de saat 09.05'te vefat etti. Vefat ettiği yatak Türk bayrağıyla örtülü olarak korunuyor ve ziyaret güzergâhının parçası.

Sarayın saatlerinin birçoğu 09.05'te durdurulmuş hâlde tutuluyor. Her yıl 10 Kasım'da tam o dakikada ülke bir dakikalık saygı duruşuna geçer — sirenler çalar, trafik durur, insanlar sokakta oldukları yerde kalır. O tarihte İstanbul'daysanız, yaşamaya değer.

Nasıl Gidilir

Saray, Avrupa yakasında Kabataş ile Beşiktaş arasında, Beşiktaş'ta yer alır — şehir merkezine o kadar yakındır ki ziyaretçilerin çoğu son bölümü yürür.

• T1 tramvayıyla Kabataş, sonra sahil boyunca kuzeye doğru on dakikalık yürüyüş. Sultanahmet'ten en basit güzergâh.
• Taksim'den F1 füniküleriyle Kabataş, sonra aynı yürüyüş. Taksim veya İstiklal çevresinde kalıyorsanız en kolayı.
• Vapur veya otobüsle Beşiktaş, sonra güneye kısa bir yürüyüş.

Saray pazartesi günleri kapalıdır. Açılış saatleri mevsime göre değişir ve son giriş kapanıştan epey öncedir; genel bir rakama güvenmek yerine gideceğiniz günün resmî saatlerine bakın.

Pratik Öneriler

• Erken gidin. Kapıdaki sıra sabah boyunca uzar ve iç güzergâh gruplar hâlinde yürünür — erken olmak salonlarda daha az insan ve daha iyi fotoğraf demek.
• Selamlık ve Harem ayrı biletlerdir. Yalnızca birine vaktiniz varsa, muayede salonu ve kristal merdiven Selamlık'tadır.
• İki bölüm ve bahçeler için iki-üç saat ayırın. Bu süre düzenli olarak olduğundan az tahmin edilir.
• Fotoğraf kuralları uygulanıyor ve birden fazla kez değişti — varsaymak yerine girişteki tabelalara bakın.
• Çantalar aranıyor ve büyük valizler içeri alınmıyor.
• Kabataş'la birleştirin. Saray, sahil ve iskele birbirine yürüme mesafesinde; bu da onu denizde geçecek bir akşam öncesi için doğal bir öğleden sonra yapıyor.

Cephe Denizden

Dolmabahçe denizden yaklaşılmak üzere tasarlandı. Altı yüz metrelik mermer cephe, boğaza açılan süslü kapılar, bütün kompozisyonun oranları — hepsi tekneyle gelen biri için kurgulandı, çünkü devlet konukları öyle gelirdi.

Kara tarafından onu parçalar hâlinde görürsünüz: bir kapıdan, bir avlunun ötesinden. Denizden ise mimarların gerçekten çizdiği şeyi görürsünüz: bütün cephe bir arada, geceleyin aydınlatılmış, bir ucunda Saat Kulesi, öbür ucunda saray camisi.

Akşam Boğaz turumuz Kabataş'tan kalkıyor; bu da Dolmabahçe'yi geçtiğiniz ilk şeylerden biri yapıyor — halattan çözülmenizin ardından birkaç dakika içinde kıyı boyunca aydınlatılmış saray, sonra rota Çırağan, Ortaköy ve köprülere doğru boğazı çıkmaya devam ediyor. İçini gündüz, cepheyi geceleyin görmek bu binanın tam hâlidir.